حقوق جزای بین الملل

حقوق جزای بین الملل

بازخوانی فقهی معیار علم قاضی و امکان تطبیق با قاعده فراتر از شک معقول در حقوق انگلستان

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
عاطفه میرزایی سورکی 1
میثم نعمت اللهی 2
مرتضی صادقی دهصحرایی 3
1 دانشجوی دکتری حقوق کیفری و جرم‌شناسی، واحد شهرکرد، دانشگاه آزاد اسلامی، شهرکرد، ایران.
2 استادیار، گروه حقوق، واحد شهرکرد، دانشگاه آزاد اسلامی، شهرکرد، ایران. (نویسنده مسؤول)
3 استادیار، گروه حقوق، واحد شهرکرد، دانشگاه آزاد اسلامی، شهرکرد، ایران.
10.22034/iclj.2026.597172.1324
چکیده
علم قاضی یکی از مهم‌ترین ادله اثبات جرم در نظام کیفری ایران است که مبانی آن در فقه امامیه و به‌ویژه حجیّت قطع، ضرورت کشف حقیقت و تکلیف قاضی به اجرای عدالت ریشه دارد. قانون مجازات اسلامی نیز علم قاضی را یقین حاصل از مستندات بیّن دانسته است؛ با این‌ حال، ابهام در مفهوم یقین، تمایز آن از ظن قوی و اطمینان شخصی، حدود اعتبار علم حاصل از قرائن و ادله علمی و میزان نظارت‌پذیری آراء مبتنی بر آن، زمینه ذهنی‌شدن معیار اثبات و صدور تصمیم‌های متفاوت در پرونده‌های مشابه را فراهم کرده است. در حقوق انگلستان، معیار "فراتر از شک معقول" به‌عنوان استاندارد اثبات در امور کیفری، مقام تعقیب را مکلف می‌سازد مجرمیت متهم را به‌گونه‌ای اثبات کند که تردیدی عقلایی دربارۀ تحقق عناصر جرم باقی نماند. پژوهش حاضر با روش توصیفی ـ تحلیلی و رویکرد تطبیقی، ضمن بازخوانی مبانی فقهی علم قاضی، ظرفیت تطبیق آن را با معیار "فراتر از شک معقول" در حقوق انگلستان بررسی می‌کند. یافته‌ها نشان می‌دهد که علم قاضی و معیار "فراتر از شک معقول"، با وجود تفاوت در خاستگاه، ساختار و جایگاه حقوقی، از حیث ضرورت دستیابی به اقناع عقلایی، حمایت از اصل برائت و جلوگیری از محکومیت مبتنی بر ظن و ادله ناکافی، اشتراکات اساسی دارند. همچنین، اصل برائت، قاعده درء، منع حکم بر پایه ظن و احتیاط در دماء، فروج و اعراض، ظرفیت فقهی لازم را برای محدودکردن علم شخصی و پذیرش کارکردی معیار رفع شک معقول فراهم می‌کنند. نتیجه پژوهش آن است که معیار انگلیسی مزبور می‌تواند بدون جایگزینی علم قاضی، به‌عنوان ضابطه‌ای تکمیلی برای سنجش کفایت یقین قضایی به­کار رود. این تطبیق مستلزم احراز اعتبار ادله، بررسی فرضیه‌های جایگزین، پاسخ به تردیدهای عقلایی و بیان مستدل جهات حصول علم در رأی است و می‌تواند شفافیت، پیش‌بینی‌پذیری و نظارت‌پذیری آراء کیفری را تقویت کند.
کلیدواژه‌ها
علم قاضی
فراتر از شک معقول
فقه امامیه
حقوق انگلستان
اصل برائت

عنوان مقاله English

A Jurisprudential Reappraisal of the Standard of Judicial Knowledge and the Possibility of Its Alignment with the Beyond-Reasonable-Doubt Standard in English Law

نویسندگان English

Atefeh Mirzaei Souraki 1
Meysam Namatollahi 2
Morteza Sadeghi Deh-Sahraei 3
1 PhD Student of Criminal Law and Criminology, Department of Law, Shahrekord Branch, Islamic Azad University, Shahrekord, Iran.
2 Assistant professor, Department of Law, Shk.C, Islamic Azad University, Shahrekord, Iran.
3 Assistant Professor, Department of Law, Shahrekord Branch, Islamic Azad University, Shahrekord, Iran.
چکیده English

Judicial knowledge constitutes one of the most significant means of proving criminal offenses in Iran’s criminal justice system. Its foundations are rooted in Imamiyyah jurisprudence, particularly in the inherent authority of certainty, the necessity of discovering the truth, and the judge’s duty to administer justice. The Islamic Penal Code defines judicial knowledge as certainty derived from clear and demonstrable evidence. Nevertheless, ambiguity surrounding the concept of certainty, its distinction from strong suspicion and personal conviction, the limits of knowledge derived from circumstantial and scientific evidence, and the reviewability of judgments based on judicial knowledge may lead to the subjectivization of the standard of proof and inconsistent decisions in similar cases. Employing a descriptive-analytical method and a comparative approach, this study re-examines the jurisprudential foundations of judicial knowledge and evaluates the possibility of comparing it with the “beyond a reasonable doubt” standard under English law. The findings demonstrate that, despite their different origins, structures, and legal functions, judicial knowledge and the beyond-a-reasonable-doubt standard share fundamental features, including the requirement of rational conviction, the protection of the presumption of innocence, and the prevention of convictions based on suspicion or insufficient evidence. Moreover, the presumption of innocence, the rule of darʾ, the prohibition against adjudication based on conjecture, and the principle of caution in matters concerning life, sexual integrity, and reputation provide sufficient jurisprudential grounds for restricting the judge’s personal knowledge and functionally adopting the requirement to eliminate reasonable doubt. The study concludes that the English standard may be employed as a supplementary criterion for assessing the sufficiency of judicial certainty without replacing judicial knowledge. Such an application requires verification of the reliability of evidence, examination of reasonable alternative hypotheses, a reasoned response to existing doubts, and a clear explanation of the grounds upon which judicial knowledge has been formed. This comparative approach may enhance the transparency, predictability, and reviewability of criminal judgments.

کلیدواژه‌ها English

Judicial Knowledge
Beyond a Reasonable Doubt
Imamiyyah Jurisprudence
English Law
Presumption of Innocence
منابع و مآخذ
الف. منابع فارسی و عربی
- قرآن کریم
- بسنده، نسیم؛ حاجی‌تبار فیروزجایی، حسن و فروغی‌نیا، حسین (۱۴۰۱). «تأملی بر چالش‌های اثبات خشونت‌های خانگی علیه زنان در نظام ادله اثبات کیفری». فقه جزای تطبیقی، 2(2): 51-39.
- توکلی، علی (۱۴۰۳). «تفاوت‌های ماهوی و کاربردی اطلاع و شهادت». رسائل، 10(1 (پیاپی12)): 89-75.
- جوادی، سهیلا (۱۴۰۲). «اختیار قضات در ارجاع امر به کارشناسی؛ نقد رأی وحدت رویه شماره ۱۶۷۳ دیوان عالی کشور مورخ ۱۳۳۷/۷/۶». نقد و تحلیل آراء قضایی، 2(2): 613-602.
- خسروی، جواد (۱۴۰۲). «تأثیر جنسیت زنان در ادله اثبات دعوی از منظر فقه و حقوق موضوعه ایران». مطالعات فقه و حقوق اسلامی، 15(32): 188-167.
- سلطانی‌فرد، جواد و موسوی، سید امید (۱۴۰۳). «تحلیل قلمروشناختی حقیقت قضایی و میزان‌سنجی کارآمدی آن در اثبات جرائم منافی عفت». مطالعات حقوق کیفری و جرم‌شناسی، 54(2 (پیاپی 23)): 412-397.
- طاهرآبادی، یزدان (۱۴۰۳). «تأملی در ادله روایی اعتبار اسناد رسمی و عادی». پژوهشنامه حقوق اسلامی، 25(3 پیاپی 65)): 596-567.
- قرایی، تکتم؛ هدایی، علیرضا و اسحاقی، محمد (۱۴۰۰). «امکان‌سنجی استنادپذیری ادله الکترونیک در فقه، با نگاهی به قانون تجارت الکترونیک ایران». فقه و مبانی حقوق اسلامی، 54(2): 467-445.
- یاغلی، آرش (۱۴۰۰). «بررسی فقهی - حقوقی تأثیر علم قاضی بر فرایند دادرسی کیفری». تحقیقات حقوق قضایی، 2(3): ۲۸۳-۲۵۹.
- یارخانی، محسن؛ جعفری هرندی، محمد و عارف‌نیا، طیبه (۱۴۰۳). «جایگاه علم قاضی در کشف حقیقت در فقه، حقوق کیفری و رویه قضایی». فقه جزای تطبیقی، 4(3): ۷۵-۶۳.
- امام خمینی، سید روح‌الله (۱۴۲۷ق). تحریر الوسیلة. دو جلد، چاپ دوم، قم: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی(ره)، مؤسسه چاپ و نشر عروج، به‌ویژه جلد دوم، کتاب‌های قضا، شهادات، حدود، قصاص و دیات.
- حر عاملی، محمد بن حسن (۱۴۱۴ق). تفصیل وسائل الشیعة إلی تحصیل مسائل الشریعة. سی جلد، چاپ دوم، قم: مؤسسه آل‌البیت علیهم‌السلام لإحیاء التراث، به‌ویژه ابواب صفات قاضی، کیفیت حکم، شهادات، اقرار و حدود.
- خویی، سید ابوالقاسم موسوی (بی‌تا). مبانی تکملة المنهاج. قم: مؤسسه احیاء آثار امام خویی، مجلدات مربوط به قضا، شهادات، حدود، قصاص و دیات.
- شهید ثانی، زین‌الدین بن علی عاملی (۱۴۱۳ق). مسالک الأفهام إلی تنقیح شرائع الإسلام. چاپ اول، قم: مؤسسه معارف اسلامی، مجلدات مربوط به کتاب القضاء، الشهادات، الإقرار و الحدود.
- علامه حلّی، حسن بن یوسف بن مطهر (۱۴۱۳ق). قواعد الأحکام فی معرفة الحلال والحرام. قم: مؤسسه نشر اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، به‌ویژه کتاب القضاء و الشهادات.
- علامه حلّی، حسن بن یوسف بن مطهر (۱۴۱۳ق). مختلف الشیعة فی أحکام الشریعة. دوازده جلد، چاپ اول، قم: مؤسسه نشر اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
- محقق حلّی، جعفر بن حسن (۱۴۰۸ق). شرائع الإسلام فی مسائل الحلال والحرام. چاپ دوم، قم: مؤسسه مطبوعاتی اسماعیلیان، به‌ویژه کتاب القضاء، الشهادات، الإقرار و الحدود.
- موسوی اردبیلی، سید عبدالکریم (۱۴۲۳ق). فقه القضاء. قم: انتشارات دانشگاه مفید.
- نراقی، احمد بن محمدمهدی. (۱۴۱۵ق). مستند الشیعة فی أحکام الشریعة. چاپ اول، قم: مؤسسه آل‌البیت علیهم‌السلام لإحیاء التراث، مجلدات مربوط به قضا و شهادات.
- نجفی، محمدحسن (۱۴۰۴ق). جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام. بیروت: دار إحیاء التراث العربی، به‌ویژه جلدهای چهل و چهل­ویکم، کتاب القضاء و الشهادات.
ب. منابع انگلیسی
- Abrams, Y (2026). “Reasonable Doubt and Reasonable Priors.” Episteme, 23(2): 546–564.  
- Ambos, K & Lee, Y (2025). Beyond a Reasonable Doubt and Intime Conviction. In K. Ambos, A. Duff, A. Heinze, J. Roberts, & T. Weigend (Eds.), Core Concepts in Criminal Law and Criminal Justice (Vol. 3, pp. 263–304). Cambridge: Cambridge University Press.
- Anderson, H. S (2025). “Knowledge and Merely Predictive Evidence.” Philosophical Studies, 182, 467–485. DOI: 10.1007/s11098-024-02266-9.
- Bown, W. C. (2022). “An Epistemic Theory of the Criminal Process, Part I: Measurement and Control.” Law, Probability and Risk, 21(1): 43–60.
- Bown, W. C (2022). “An Epistemic Theory of the Criminal Process, Part II: Packer, Posner and Epistemic Pressure.” Law, Probability and Risk, 21(1): 61–83.
- Clermont, K. M (2024). A General Theory of Evidence and Proof: Forming Beliefs in Truth. Cham: Springer.
- Ferrer Beltrán, J (2022). Prolegomena to a Theory of Standards of Proof: The Test Case for State Liability for Undue Pre-Trial Detention. In J. Ferrer Beltrán & C. Vázquez (Eds.), Evidential Legal Reasoning: Crossing Civil Law and Common Law Traditions (pp. 395–426). Cambridge: Cambridge University Press.
- Ho, H. L (2021). “Justification, Excuse, and Proof beyond Reasonable Doubt.” Philosophical Issues, 31(1): 146–166.
 - Jellema, H. (2024). “Reasonable Doubt from Unconceived Alternatives.” Erkenntnis, (89): 971–996.
-  Jellema, H (2024). “Reasonable Doubt, Robust Evidential Probability and the Unknown.” Criminal Law and Philosophy, (18): 451–470.
- Melchior, G (2024). “The Sensitivity of Legal Proof.” Synthese, 203(5): 1-23.
 - Minissale, A., & Bergman Blix, S. (2025). “Beyond a Reasonable Doubt: The Emotive-Cognitive Evaluation of Intent and Credibility.” International Journal of Law in Context, 21(4), 691–710.
- Moss, S (2023). “Knowledge and Legal Proof.” In T. S. Gendler, J. Hawthorne, & J. Chung (Eds.), Oxford Studies in Epistemology (Vo1, 7, pp. 176–213). Oxford: Oxford University Press.
- Mueller, A (2024). “Legal Proof: Why Knowledge Matters and Knowing Does Not.” Asian Journal of Philosophy, 3(1): 1-22.
- Roberts, P & Zuckerman, A (2022). Roberts & Zuckerman’s Criminal Evidence (3rd ed.). Oxford: Oxford University Press.
- Whiteley, J. H. L. (2024). “The Three-Verdict Problem.” Legal Theory, 30(2): 105–127.

  • تاریخ دریافت 01 مرداد 1403
  • تاریخ بازنگری 28 مرداد 1403
  • تاریخ پذیرش 08 شهریور 1403